แร่ธาตุ
 
อนินทรีย์วัตถุ มีส่วนประกอบทางเคมีกับลักษณะทางฟิสิกส์ที่แน่นอนหรือเปลี่ยนแปลงได้เล็กน้อยไม่ว่าจะ
ต้อง ถลุงหรือหลอมก่อนใช้หรือไม่ และหมายความรวมถึง ถ่านหิน หินน้ำมัน หินอ่อน โลหะและตะกรันที่ได้
จาก โลหะกรรม หินซึ่งกฎกระทรวงกำหนดเป็นหินประดับหรือหินอุตสาหกรรมและดินหรือทรายซึ่งกฎ
กระทรวง กำหนดเป็นดินอุตสาหกรรมหรือทรายอุตสาหกรรมทั้งนี้ไม่รวมถึงน้ำเกลือสินเธาว์ ลูกรัง หิน ดิน
หรือทราย

การจำแนกประเภทของทรัพยากรแร่ธาตุ จำแนกออกเป็น 4 ประเภท คือ
1. แร่โลหะ คือ แร่ที่ประกอบด้วยธาตุโลหะ ซึ่งสามารถจะถลุงหรือแยกออกมาได้ ประเทศไทยมี
การเรียงลำดับตามความสำคัญในการผลิตโดยมีมูลค่าจากมากไปหาน้อย คือ แร่ดีบุก
ทังสเตน พลวง แมงกานิส ตะกั่ว และเหล็ก
2. แร่อโลหะ คือ แร่ที่ประกอบด้วยธาตุอโลหะเป็นส่วนใหญ่ โดยทั่วไปใช้ในการอุตสาหกรรม เช่น
ฟลูออไรท์ แบไรท์ ยิบซั่ม เกลือหิน โปแตส ฟอสเฟต และรัตนชาติ เป็นต้น
3. แร่เชื้อเพลิง คือ แร่ที่มีสารประกอบประเภทไฮโดรคาร์บอน ใช้เป็นเชื้อเพลิงได้ดี ได้แก่ ถ่านหิน(ลิกไนท์)
น้ำมันปิโตรเลียม ก๊าซธรรมชาติ และหินน้ำมัน
4. แร่นิวเคลียร์ คือ แร่ที่นำมาใช้ในกิจกรรมพลังงานปรมาณู ได้แก่ แร่ในตระกูลยูเรเนียม พบปะปนอยู่กับ
แร่ดีบุกในภาคใต้ และปนอยู่กับแร่ทองแดงในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ กับแร่ในตระกูล
ทอเรียมซึ่งพบในลักษณะของแร่โมนาไซด์ปะปนอยู่กับแร่ดีบุกในภาคใต้เช่นเดียวกัน

การกำเนิดของแหล่งแร่
   บริเวณแหล่งแร่จะมีความสัมพันธ์กับลักษณะทางธรณีวิทยาของท้องถิ่น เนื่องจากแหล่งแร่ชนิดต่างๆ มี
กำเนิดไม่เหมือนกัน อาจแบ่งกำเนิดของแหล่งแร่เป็น 4 ประเภท ดังนี้ คือ
1
แหล่งแร่ที่เกิดจากการเย็นตัวของหินหนืด (Magma) หรือหินอัคนี ทำให้การตกผลึกหรือ
เกิดการแยกธาตุออกไปสะสมเป็นสายแร่หรือทางแร่ (Lode) ทำให้เกิดเป็นแร่มีค่า เช่น ดีบุก
สังกะสี ทองแดง ตะกั่ว พลวง ฟลูออไรท์ ควอตซ์ เฟลสปาร์ เป็นต้น
2
แหล่งแร่ที่เกิดจากการผุพังของหินอัคนี หินอัคนีที่ผุพังสลายตัวจะทำให้แร่แตกเป็นชิ้นเล็กชิ้น
น้อย ถูกพัดพาไปทับถมตามที่ราบเชิงเขาที่ราบลุ่มแม่น้ำหรือที่ราบชายฝั่งทะเลใกล้กับภูเขา
ที่ให้กำเนิดแหล่งแร่นั้น แหล่งแร่นี้เรียกว่า "ลานแร่" ได้แก่ ลานแร่ดีบุก ทังสเตนในภาคใต้
ลานแร่ทองคำที่บางสะพาน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ นราธิวาส และปราจีนบุรี บ่อพลอย
(รัตนชาติ) ที่จังหวัดกาญจนบุรี จันทบุรีและตราด แร่ดินขาว (Kaolin) ที่เกิดจากการ
ผุพังของแร่เฟลสปาร์หรือไมกา
3
แหล่งแร่ที่เกิดจากหินแปร โดยแปรสภาพจากหินชั้นหรือหินอัคนี เพราะถูกความร้อนหรือ
แรงกดดันสูงมาก จะเปลี่ยนสภาพไปจากเดิม คือ เปลี่ยนองค์ประกอบเนื้อหิน สีสัน และความ
แข็งแกร่งกลายเป็นเป็นแหล่งแร่สำคัญได้ เช่น หินปูน เมื่อได้รับความร้อนและแรงบีบอัดสูง
จะกลายเป็นหินอ่อน หรือหินแกรนิตแปรเป็นหินไนส์ เป็นต้น
4
แหล่งแร่ที่กำเนิดมาจากหินชั้น แหล่งแร่ประเภทนี้ พบอยู่บริเวณที่มีหินชั้นโดยอาจเกิดเป็นชั้น
ของมันเองแทรกตัวอยู่ในหินชั้นชนิดอื่น หรืออาจแทรกตัวอยู่ปะปนกับชั้นหินในชั้นเดียวกันก็ได้
เกิดจากการตกตะกอนของสารแร่ หรือการทับถมของสารแร่บางอย่างที่สำคัญ ได้แก่ แร่ยิบซั่ม
แร่เกลือหิน แร่โปแตส แร่ฟอสเฟต ดินมาร์ล(ดินสอพอง) ถ่านหินลิกไนท์ น้ำมันปิโตรเลียม
และก๊าซธรรมชาติ เป็นต้น

แหล่งแร่ในประเทศไทย
1
เขตเทือกเขาหินแกรนิตในภาคเหนือ ภาคตะวันตกและภาคใต้ เป็นแหล่งแร่ดีบุก รองลงมาได้แก่
พลวง สังกะสี ทังสเตน ตะกั่ว ฟลูออไรท์ ส่วนแร่รัตนชาติจะพบอยู่ในภูเขา หินบะซอลท์
2
แหล่งแร่ที่พบในเขตหินชั้น เช่น ถ่านลิกไนท์ในภาคเหนือและภาคใต้ ก๊าซธรรมชาติและน้ำมัน
ปิโตรเลียมในภาคเหนือ ภาคกลางตอนบนและอ่าวไทย
3
แหล่งแร่ที่พบในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เป็นแร่เกลือหิน (Rock salt) และแร่โปแตส
(Potash) เกิดจากการตกตะกอนของน้ำทะเล

วิธีการทำเหมืองแร่ในประเทศไทย
1
การทำเหมืองแร่แบบเรือขุด มีมากที่สุด คือ ใช้เรือขุดดินปนแร่ขึ้นมาล้างบนเรือขุดใช้กับลาน
แร่ที่อุดมสมบูรณ์
2
เหมืองสูบ ทำในลานแร่ที่มีความอุดมสมบูรณ์ไม่มากนัก มักใช้เครื่องสูบขนาดใหญ่สูบแร่ขึ้น
สู่รางเพื่อล้างแร่และคัดดินทรายทิ้งไป
3
การทำเหมืองแล่น คือ ใช้น้ำสูบมาฉีดดินบริเวณแหล่งแร่บนเปลือกดิน ทำให้ดินพังทลาย
และนำแร่มาล้างที่คูซักน้ำ
4
การทำเหมืองหาบ คือ การทำเหมืองตามไหล่เขาหรือที่สูงแบบขั้นบันไดใช้เครื่องจักรหรือ
แรงคนขุดแล้วหาบลงมาสู่โรงแร่ข้างล่าง
5
การทำเหมืองฉีด ทำในบริเวณลานแร่ที่ใกล้ทางน้ำใหญ่บนภูเขา โดยสร้างทำนบปิดกั้นทาง
น้ำและต่อท่อไหลลงมาสู่ลงมาสู่ที่ราบซึ่งความแรงของน้ำจากท่อจะฉีดพังดินโดยไม่ต้องใช้
เครื่องสูบ
6
การทำเหมืองอุโมงค์ ทำใต้ดินโดยเจาะไปตามสายแร่ เนื่องจากเป็นแหล่งแร่ที่มีปริมาณน้อย
และหายาก เช่นทองคำ จะต้องใช้กับการระเบิด เจาะ ค้ำเพดานและลำเลียงแร่ธาตุด้วยความ
ปลอดภัยอย่างยิ่งยวด

การอนุรักษ์ทรัพยากรแร่ธาตุในประเทศไทย
   แร่ เป็นทรัพยากรที่ใช้แล้วไม่สามารถเกิดใหม่ทดแทนให้ใช้ได้ทันอีก จึงควรรักษาทรัพยากรแร่ไว้ให้ ใช้
ประโยชน์ได้นานที่สุดและเหมาะสมที่สุด ซึ่งมีวิธีต่างๆ ดังต่อไปนี้
1
ใช้วิธีการขุดแร่ที่มีประสิทธิภาพ ใช้เครื่องมือหรือวิธีการที่มีประสิทธิภาพ ไม่ทำให้แร่ตกหล่น
หรือสูญหายโดยไม่จำเป็น
2
ชะลอการขุดแร่ ไม่เร่งรีบการขุดแร่ขึ้นมาใช้เมื่อยังไม่มีวิธีการที่ถูกต้องตามหลักวิชาการ และหลักเศรษฐศาสตร์ หรือเมื่อยังไม่มีราคาในตลาดโลกดีพอ
3
เปลี่ยนนโยบายการส่งออก พยายามนำแร่ที่ขุดได้มาใช้ในประเทศไทยให้ได้ประโยชน์สูงสุด
ถ้าหากมีการส่งออกควรส่งในรูปของแร่ที่มีการแปรรูปเพื่อให้ได้ราคาสูงกว่าการส่งออกในรูป
ของแร่ดิบ
4
การใช้แร่อย่างประหยัด นำแร่มาใช้ให้เกิดประโยชน์สูงสุด เช่น
4.1
ปรับปรุงวิธีการผลิตให้สิ้นเปลืองเชื้อเพลิงน้อยที่สุด
4.2
หาสิ่งอื่นทดแทน
4.3
นำโลหะที่ใช้แล้วมาหลอมใช้ใหม่ โดยกระบวนการ Re-cycle

ความสำคัญ ประโยชน์ และแหล่งแร่ที่สำคัญของประเทศไทย
ชนิดของแร่
ลักษณะสำคัญ
แหล่งผลิตสำคัญ
ประโยชน์
1. ดีบุก
(Tin)
แร่โลหะ มีน้ำหนักสีวาว
คล้ายเพชร พบในสายแร่
หินแกรนิต
—เกือบทุกจังหวัดในภาคใต้
—ภาคเหนือ เชียงใหม่
  แม่ฮ่องสอน
—ภาคตะวันออก
  กาญจนบุรี
—ประจวบคีรีขันธ์
1.เคลือบกระป๋องอาหาร
2.ฉาบแผ่นเหล็ก
3.ทำสีย้อมผ้า
4.กระดาษห่อบุหรี่
5.หมึกพิมพ์
2. ทังสเตน
(Tungsten)
แร่โลหะถลุงได้จากแร่วุลแฟรม
และแร่ซีไรท์ พบอยู่ในแหล่ง
เดียวกับแร่ดีบุก
—อ.แม่สะเรียง แม่ฮ่องสอน
—เหมืองปิล๊อก กาญจนบุรี
—เขาศูนย์ นครศรีธรรมราช
1.ทำเหล็กกล้า
2.ไส้หลอดไฟฟ้า
3.ผ้าทนไฟ
4.ทำสี
ฯลฯ
3. พลวง
(Antimony)
แร่โลหะ มีสีเทาวาวแบบโลหะ
เป็นแท่งแบน ปลายเรียวแหลม
—สุราษฎร์ธานี
—ลำปาง,แพร่,เชียงใหม่,
  เชียงราย,แม่ฮ่องสอน
—จันทบุรี,ระยอง
—กาญจนบุรี
1.ทำโลหะผสม (alloy)
2.ทำหัวไม้ขีด
3.สีทาบ้าน
4.ผ้าทนไฟ
5.ผสมเหล็ก
6.ทำตัวพิมพ์
4. แมงกานิส
(Manganese)
แร่โลหะ ก้อนเนื้อแข็งสีดำ
พบในสายแร่หินแกรนิต
—เกาะคราม ชลบุรี
—อ.ลี้ ลำปาง,ลำพูน,เชียงใหม่
—ชุมพร,ปัตตานี,ยะลา
—กาญจนบุรี
—อ.เชียงคาน จ.เลย
1.ผสมเหล็กทำเหล็กกล้า
2.ใส้ถ่านไฟฉาย
3.แก้ว
4.อุตสาหกรรมแบตเตอรี่
5. สังกะสี
(Zinc)
แร่โลหะ พบรวมอยู่กับตะกั่ว
เป็นก้อนเนื้อหยาบสีน้ำตาล
เหลือง ดำมีความวาวคล้ายขี้ผึ้ง
—อ.แม่สอด จ.ตาก
—ลำปาง,แพร่
—กาญจนบุรี
—สุราษฎร์ธานี
1.เคลือบแผ่นเหล็กกันสนิม
2.ทำสังกะสีมุงหลังคา
3.แยกทองคำจากน้ำยา
  ไซยาไนต์
6. ตะกั่ว
(Galena)
แร่โลหะ มีสีเทาเงินวาว
เป็นลักษณะสี่เหลี่ยม มีน้ำหนัก
—อ.ศรีสวัสดิ์ กาญจนบุรี
—เชียงใหม่,ลำปาง
—แพร่,ตาก
—สุราษฎร์ธานี
1.ทำลูกปืน
2.กรดแบตเตอรี่
3.สีทาบ้าน
4.แก้ว
5.ตะกั่วบัดกรี
6.ทำเครื่องเคลือบดินเผา
ฯลฯ
7. เหล็ก
(Iron)
แร่โลหะ ลักษณะเป็นก้อน
คล้ายหินหรือแบบพวงองุ่น
สีน้ำตาลอมแดงจนถึงดำ
—เขาอึมครึม กาญจนบุรี
—เขาทับควาย ลพบุรี
—เลย
—นครสวรรค์
—แพร่,น่าน
—สุราษฎร์ธานี,กระบี่
—ชลบุรี
1.การก่อสร้าง
2.เครื่องจักรกล
3.ตัวถังรถยนต์
4.เครื่องเหล็ก
8. ฟลูออไรท์
(Fluorite)
แร่อโลหะ มีสีขาว เขียว เหลือง
หรือม่วง พบเป็นสารแร่มีรูป
ผลึกมักเกิดเป็นมวลเม็ด ทั้งเนื้อ
หยาบและละเอียดวาวคล้ายแก้ว
— ลำพูน,เชียงใหม่,แม่ฮ่องสอน
—กาญจนบุรี,ราชบุรี,เพชรบุรี
—อ.พุนพิน สุราษฎร์ธานี
1.เชื้อเพลิงถลุงเหล็ก
2.อุตสาหกรรมอลูมิเนียม
3.ผลิตแก๊สฟรีออนใช้กับ
  เครื่องทำความเย็น
4.แผ่นไฟเบอร์กลาส
9. ยิปซั่ม
(Gypsum)
แร่อโลหะ บางทีเรียกว่า "หิน
เต้าหู้" เกิดเป็นชั้นบางๆ เป็น
เส้นใยสีขาว สีเหลือง เนื้ออ่อน
จนสามารถใช้เล็บขีดเป็นรอย
—อ.แม่เมาะ ลำปาง
—อุตรดิตถ์
—สุราษฏร์ธานี,กระบี่,
  นครศรีธรรมราช
—พิจิตร,นครสวรรค์
1.ผสมทำปูนซีเมนต์
2.ทำปูนพลาสเตอร์
3.ชอล์ค
4.ยาหยอดตา
5.แป้งผัดหน้า
10. ดินขาว
(Kaolin)
แร่อโลหะ ดินมาร์ลหรือดินสอ
พอง สีขาว เทา เหลืองอ่อน
คล้ายดินเหนียว
—อ.แจ้ห่ม ลำปาง
—อุตรดิตถ์
—นครนายก
—ลพบุรี,สระบุรี
—ระนอง,สุราษฎร์ธานี
1.ทำเครื่องปั้นดินเผา
2.อิฐก่อสร้าง
3.ผสมทำปูนซีเมนต์
4.อุตสาหกรรมกระดาษ
11. แบไรต์
(Barite)
แร่อโลหะ หนักและวาวคล้าย
แก้ว พบรวมอยู่ในตะกั่วและ
สังกะสี
—อ.ดอยเต่า ฮอด เชียงใหม่
1.ทำเครื่องปั้นถ้วยชาม
2.ผสมยาดื่มก่อนฉาย
  เอ็กซเรย์กระเพาะ
3.อุตสาหกรรมกระดาษ
4.โคลนผงใช้เจาะสำรวจ
  หาน้ำมัน
12. รัตนชาติ
(Gemstones)
แร่อโลหะพบอยู่ในหินบะซอลท์
เช่น พลอย มรกต เพชร โกเมน
เพทาย ทับทิม หินเขี้ยว หนุมาน
(quartz)
—อ.บ่อพลอย กาญจนบุรี
—จันทบุรี,ตราด
ทำเครื่องประดับ เช่น
แหวน สร้อยข้อมือ
13. ถ่านหินลิกไนท์
(Lignite)
แร่เชื้อเพลิง เป็นถ่านหินสีน้ำตาล
มีความชื้นสูงเผามีควันมากพบ
อยู่ในหินชั้น
—แม่เมาะ ลำปาง
—อ.ลี้ ลำพูน
—เหมืองบ้านปูดำ อ.เมือง กระบี่
เชื้อเพลิงโรงงานไฟฟ้า
และเชื้อเพลิงในอุตสาห
กรรมใบยาสูบและปูน
ซีเมนต์
14. ปิโตรเลียม
(Petroleum)
แร่เชื้อเพลิงเหลวสีดำ —อ.ฝาง เชียงใหม่ สุโขทัย,
   พิษณุโลก
—อ.ลานกระบือ กำแพงเพชร
—อ.บางปลาม้า สุพรรณบุรี
เชื้อเพลิงยานพาหนะและ
โรงงานอุตสาหกรรม
15. ก๊าซธรรมชาติ
(Natural Gas)
พบรวมอยู่แหล่งเดียวกับน้ำมัน —อ.น้ำพอง ขอนแก่น
—หลุมเอราวัณ อ่าวไทย
เชื้อเพลิง
16. หินน้ำมัน
(Oil Shale)
หินสีดำ ติดไฟได้ควันดำ —อ.แม่สอด ตาก
—บริเวณชายทะเลกระบี่
—อ.ลี้ ลำพูน
เชื้อเพลิงกลั่นได้น้ำมัน
เบนซินหรือบดให้เป็นผง
แล้วพ่นเข้าเตาเชื้อเพลิง
16. เกลือหิน
(Rock Salt)
เกลือสินเธาว์เป็นเกลือที่ตกผลึก
มาแต่ดึกดำบรรพ์รวมตัวเป็น
ชั้นๆ ใสไม่มีสี
—ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
ปริมาณที่สำรวจแล้ว 2,900
ล้านตัน
1.เคมีภัณฑ์และกรดที่ใช้
  ในอุตสาหกรรม
2.ฟอกหนัง
3.เครื่องปั้นดินเผา,แก้ว
4.ปุ๋ย
5.ยากำจัดศัตรูพืชฯลฯ
17. โปแตส
(Potash)
พบอยู่รวมในแหล่งเดียวกับแร่
เกลือหินกระจายเป็นบริเวณ
กว้าง
—ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
—แหล่งชัยภูมิมีมากที่สุด
1.อุตสาหกรรมเคมี
  โซดาแอส(ทำกระจก)
2.ทำปุ๋ย
3.ย้อมสี
4.สบู่
5.อุปกรณ์ถ่ายภาพ
18. ยูเรเนียม
(Uranium)
แร่นิวเคลียร์ พบรวมกับแร่ดีบุก
ในภาคใต้ สีดำ
—ขอนแก่น
—สงขลา สุราษฏร์ธานี
พลังงานนิวเคลียร์
19. ทองคำ
(Gold)
แร่โลหะ มีสีส้มหรือเหลืองตีเป็น
แผ่นบาง ๆได้ มักพบเป็นเม็ด
หรือ เกล็ดในบริเวณลานแร่มีสี
เหลืองวาวแบบโลหะอ่อนมาก
จนสามารถดัดหรือดึงได้
—อ.บางสะพาน
  ประจวบคีรีขันธ์
—อ.โต๊ะโม๊ะ นราธิวาส
—ปราจีนบุรี,ลพบุรี
—นครราชสีมา
1.เครื่องประดับ
2.หล่อพระพุทธรูป
20. ดินขาว
(Kaolin)
แร่อโลหะ ดินมาร์ลหรือดินสอ
พอง สีขาว เทา เหลืองอ่อน
คล้ายดินเหนียว
—อ.แจ้ห่ม ลำปาง
—อุตรดิตถ์
—นครนายก
—ลพบุรี,สระบุรี
—ระนอง,สุราษฎร์ธานี
1.ทำเครื่องปั้นดินเผา
2.อิฐก่อสร้าง
3.ผสมทำปูนซีเมนต์
4.อุตสาหกรรมกระดาษ